शेख हसीना सरकार कोसळल्यानंतर बांगलादेशचा मोठा निर्णय; गंगा नदी जलकरारापूर्वीच दोन्ही देशांमधील संबंध पुन्हा ताणले
गेल्या काही काळापासून भारत आणि बांगलादेश यांच्यातील राजनैतिक संबंधांमध्ये मोठे चढ-उतार पाहायला मिळत आहेत. भारताने नेहमीच संकटकाळात बांगलादेशला मदत केली आहे. अगदी इराण आणि अमेरिकेतील तणावादरम्यान निर्माण झालेल्या संकट काळातही भारताने बांगलादेशला एलपीजी (LPG) गॅसचा अखंडित पुरवठा करून मोठी साथ दिली होती. मात्र, आता बांगलादेशने घेतलेल्या एका ऐतिहासिक आणि धक्कादायक निर्णयामुळे भारताच्या चिंतेत मोठी भर पडली असून, हा नवी दिल्लीसाठी एक मोठा धोरणात्मक धक्का मानला जात आहे.
गेल्या अनेक वर्षांपासून बांगलादेश आपल्या वरिष्ठ सनदी अधिकाऱ्यांना (ब्युरोक्रॅट्स) मध्य-कारकिर्दीच्या प्रशिक्षणासाठी भारतातील मसुरी येथील ‘लाल बहादूर शास्त्री राष्ट्रीय प्रशासन अकादमी’ (LBSNAA) मध्ये पाठवत होते. २०१९ ते २०२४ दरम्यान भारताने हजारहून अधिक बांगलादेशी अधिकाऱ्यांना प्रशिक्षित केले आहे. मात्र, आता हा पायंडा मोडून बांगलादेशने पहिल्यांदाच आपल्या वरिष्ठ अधिकाऱ्यांच्या तुकडीला प्रशिक्षणासाठी थेट पाकिस्तानमधील ‘लाहोर नागरी सेवा अकादमी’ (Civil Services Academy, Lahore) येथे पाठवले आहे. या पहिल्यावहिल्या प्रशिक्षण कार्यक्रमात बांगलादेश सरकारमधील १ अतिरिक्त सचिव आणि ११ सहसचिवांसह एकूण १२ उच्चपदस्थ अधिकाऱ्यांचा समावेश आहे. विशेष म्हणजे, आर्थिक संकटात सापडलेला पाकिस्तान या संपूर्ण प्रशिक्षणाचा खर्च स्वतः उचलत आहे.
बांगलादेशमध्ये शेख हसीना यांचे भारतधार्जिणे सरकार कोसळल्यानंतर सत्तेवर आलेल्या अंतरिम आणि नव्या प्रशासनाने पाकिस्तानसोबतचे संबंध वेगाने सुधारण्यास सुरुवात केली आहे. पाकिस्तानच्या उच्चस्तरीय अधिकाऱ्यांचे ढाका दौरे वाढले असून, ढाका ते कराची दरम्यानची थेट विमानसेवा देखील पुन्हा सुरू करण्यात आली आहे. इतकेच नव्हे, तर बांगलादेश आता पाकिस्तानकडून संयुक्तपणे विकसित केलेली लढाऊ विमाने (JF-17 Fighter Jets) खरेदी करण्याबाबतही चर्चा करत आहे. या वाढत्या जवळीकीमुळे भविष्यात बांगलादेशच्या प्रशासकीय आणि धोरणात्मक निर्णयांवर पाकिस्तानचा प्रभाव वाढण्याची शक्यता असून, ही भारतासाठी डोकेदुखी ठरू शकते.
भारत आणि बांगलादेश यांच्यातील ऐतिहासिक ३० वर्षांचा ‘गंगा नदी जलकरार’ (Ganges Water Sharing Treaty) हा याच वर्षी डिसेंबर २०२६ मध्ये संपत आहे. या महत्त्वाच्या कराराच्या नूतनीकरणाची चर्चा अंतिम टप्प्यात असतानाच बांगलादेशने भारताला डावलून पाकिस्तानशी जवळीक साधल्यामुळे या पाणी वाटप कराराच्या भविष्यावर आता प्रश्नचिन्ह निर्माण झाले आहे.
