थंड पदार्थांमुळे होणाऱ्या या डोकेदुखीचे कारण आणि तात्काळ आराम मिळवण्यासाठी सोपे घरगुती उपाय
उन्हाळा असो वा पावसाळा, लहानांपासून मोठ्यांपर्यंत अनेकांना आईस्क्रीम किंवा थंड पेये (Cold Drinks) आस्वाद घ्यायला प्रचंड आवडते. मात्र, अनेकदा आईस्क्रीमचा एखादा मोठा घास घेतल्यावर किंवा थंड पाण्याचा घोट प्यायल्यावर अचानक कपाळात किंवा डोक्याच्या मध्यभागी एक तीव्र सणक किंवा कळ आल्याचा अनुभव येतो. काही सेकंदांसाठी होणाऱ्या या असह्य वेदनेला सर्वसामान्य भाषेत ‘ब्रेन फ्रीज’ (Brain Freeze) किंवा ‘आईस्क्रीम हेडेक’ म्हटले जाते. हा कोणताही गंभीर आजार नसला, तरी यामागे मानवी शरीराची एक अत्यंत रंजक वैज्ञानिक प्रक्रिया कार्यरत असते.
वैद्यकीय परिभाषेत या त्रासाला ‘रेफर्ड पेन’ (Referred Pain) असे म्हणतात, ज्याचा अर्थ वेदनेचे मूळ स्थान एका ठिकाणी असते परंतु तिचा भास शरीराच्या दुसऱ्या भागात होतो. जेव्हा आपण एखादा अतिशय थंड पदार्थ खातो, तेव्हा तो आपल्या तोंडाच्या वरच्या भागाला म्हणजेच टाळूला आणि घशाच्या मागील भागाला स्पर्श करतो. यामुळे त्या भागाचे तापमान अचानक वेगाने घसरते. या थंडीमुळे मेंदूकडे जाणाऱ्या संवेदनशील नसा उद्दीपित होतात. परिणामी, तोंडात थंडी जाणवली तरी वेदना मात्र कपाळ, डोळ्यांच्या मागे किंवा नाकाच्या वरच्या भागात जाणवू लागते.
या प्रक्रियेमागे शरीराची एक संरक्षण यंत्रणा काम करत असते. तोंडातील तापमान अचानक कमी झाल्यावर शरीर ते पुन्हा सामान्य पातळीवर आणण्यासाठी धडपड सुरू करते. या प्रयत्नात डोक्यातील रक्तवाहिन्या अचानक मोठ्या प्रमाणावर प्रसरण पावतात (पसरतात), जेणेकरून तिथला रक्तप्रवाह वाढून उष्णता निर्माण करता येईल. रक्तवाहिन्यांमध्ये एकाएकी होणाऱ्या या बदलामुळे नसांवर दाब पडतो आणि काही सेकंदांसाठी तीव्र डोकेदुखीचा झटका येतो.
हा त्रास टाळण्यासाठी किंवा तो झाल्यास तात्काळ आराम मिळवण्यासाठी वैद्यकीय तज्ज्ञांनी काही सोपे उपाय सांगितले आहेत. सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे कोणतेही थंड पदार्थ खाताना ते घाईघाईने न खाता अतिशय हळूहळू खावेत आणि मोठे घास घेणे टाळावे. जर अचानक ब्रेन फ्रीजचा त्रास सुरू झाला, तर आपली जीभ तोंडाच्या आतील टाळूला घट्ट लावून धरावी; यामुळे जिभेच्या उष्णतेने टाळूचे तापमान लवकर सामान्य होण्यास मदत होते. याशिवाय, सामान्य तापमानाचे थोडे पाणी पिणे किंवा दीर्घ श्वास घेऊन काही क्षण शांत बसल्यानेही हा त्रास लगेच थांबतो. हा तात्पुरता उद्भवणारा त्रास असला तरी, जर कोणाला वारंवार किंवा दीर्घकाळ डोकेदुखी होत असेल, तर डॉक्टरांचा सल्ला घेणे केव्हाही योग्य ठरते.
