जागतिक पर्यावरण दिनानिमित्त पुन्हा एकदा एक महत्त्वाचा प्रश्न समोर उभा राहतो—विकासाच्या वेगवान प्रवासात आपण निसर्गाशी असलेले आपले जिव्हाळ्याचे नाते हरवत तर नाही ना? एकेकाळी ऋतूंचे आगमन फुलांच्या बहरातून, मातीच्या सुगंधातून आणि पक्ष्यांच्या किलबिलाटातून अनुभवणारा मानव आज हवामान बदलाच्या गंभीर परिणामांना सामोरा जात आहे.
यंदाचा उन्हाळा देशभरात विशेषतः तीव्र ठरला. अनेक शहरांमध्ये तापमानाने विक्रमी पातळी गाठली. पूर्वी स्पष्टपणे जाणवणाऱ्या उन्हाळा, पावसाळा आणि हिवाळा या ऋतूंच्या सीमा आता धूसर होत चालल्या आहेत. ऋतूंची नैसर्गिक लय विस्कळीत झाल्याचे चित्र सर्वत्र दिसत आहे.
हवामानातील हे बदल केवळ नैसर्गिक चक्राचा भाग नसून मानवी हस्तक्षेपाचे परिणाम आहेत. औद्योगिकीकरणानंतर जीवाश्म इंधनांचा वाढता वापर, जंगलतोड आणि अनियंत्रित विकासामुळे वातावरणातील हरितगृह वायूंचे प्रमाण झपाट्याने वाढले आहे. परिणामी पृथ्वीच्या सरासरी तापमानात लक्षणीय वाढ झाली असून त्याचे परिणाम आता दैनंदिन जीवनात जाणवू लागले आहेत.
पूर्वी बहावा फुलला की उन्हाळ्याची चाहूल लागत असे, मोगऱ्याचा दरवळ पावसाच्या आगमनाची सूचना देत असे, तर स्थलांतरित पक्ष्यांचे आगमन ऋतू बदलाची नांदी ठरत असे. मात्र आज या नैसर्गिक संकेतांमध्ये मोठा बदल झाला आहे. उष्णतेच्या लाटा, अवकाळी पाऊस, अतिवृष्टी आणि दुष्काळ यांसारख्या घटनांचे प्रमाण सातत्याने वाढत आहे.
शहरीकरणाच्या झपाट्यामुळे आणि जंगलांच्या ऱ्हासामुळे नैसर्गिक परिसंस्थांवर मोठा ताण निर्माण झाला आहे. एकेकाळी गावागावांत सहज आढळणारे बहावा, पलाश, उंबर, जांभूळ आणि करवंद यांसारखे वृक्ष आता दुर्मिळ होत आहेत. वाढत्या काँक्रीटीकरणामुळे पावसाचे पाणी जमिनीत मुरत नसल्याने भूजलसाठे घटत आहेत. त्यामुळे एका बाजूला पूरस्थिती तर दुसऱ्या बाजूला तीव्र पाणीटंचाई असे विरोधाभासी चित्र निर्माण झाले आहे.
जंगलांचा नाश हा केवळ वृक्षतोडीपुरता मर्यादित नसून पृथ्वीच्या नैसर्गिक कार्बन शोषण क्षमतेलाच कमकुवत करणारा आहे. त्याचबरोबर जैवविविधतेलाही मोठा धोका निर्माण झाला आहे. पक्षी, फुलपाखरे, वनस्पती आणि विविध प्राणी प्रजातींची संख्या कमी होत असल्याने पर्यावरणीय संतुलन बिघडण्याची भीती वाढत आहे.
हवामान बदलाच्या संकटाचा सामना करण्यासाठी जगभरात विविध पातळ्यांवर प्रयत्न सुरू आहेत. पॅरिस करार, हवामान परिषदांच्या बैठका आणि नेट-झिरो उत्सर्जनाची उद्दिष्टे यांद्वारे अनेक देशांनी तापमानवाढ नियंत्रणात ठेवण्याची भूमिका घेतली आहे. भारतानेही २०७० पर्यंत नेट-झिरो उत्सर्जनाचे लक्ष्य निश्चित केले आहे.
मात्र या आव्हानावर मात करण्यासाठी केवळ सरकारी धोरणे पुरेशी ठरणार नाहीत. पर्यावरण संवर्धन ही प्रत्येक नागरिकाची जबाबदारी आहे. वृक्षारोपण, जलसंधारण, ऊर्जा बचत, प्लास्टिकचा कमी वापर आणि स्थानिक जैवविविधतेचे संरक्षण यांसारख्या कृतींमधून प्रत्येकजण या मोहिमेत योगदान देऊ शकतो.
आज गरज केवळ आर्थिक विकासाची नाही, तर पर्यावरणपूरक आणि शाश्वत विकासाची आहे. कारण निसर्गाचे अस्तित्व सुरक्षित राहिले तरच मानवाचे भविष्यही सुरक्षित राहील. ऋतूंची चाहूल, मातीचा सुगंध, पक्ष्यांचे गीत आणि पर्यावरणाचा समतोल जपणे हीच पुढील पिढ्यांसाठी आपण देऊ शकणारी सर्वात मौल्यवान भेट ठरेल.
