कार्बोहायड्रेट्सचा मेंदूवर होणारा परिणाम आणि शरीराची नैसर्गिक प्रक्रिया; सुस्ती टाळण्यासाठी करा ‘हा’ सोपा बदल
अनेक घरांमध्ये दुपारच्या जेवणात भात खाल्ल्यानंतर प्रचंड झोप येणे किंवा शरीर एकदम थकल्यासारखे वाटणे ही एक अतिशय सामान्य समस्या आहे. ऑफिसमध्ये काम करताना अचानक डोळे मिटू लागतात, तर विद्यार्थ्यांना अभ्यास करताना लक्ष केंद्रित करणे कठीण होते. या स्थितीला वैद्यकीय परिभाषेत ‘फूड कोमा’ (Food Coma) असे म्हटले जाते. वरवर साधी वाटणारी ही गोष्ट प्रत्यक्षात शरीरात घडणाऱ्या काही विशेष रासायनिक आणि नैसर्गिक प्रक्रियांशी जोडलेली आहे.
आपण खात असलेला पांढरा भात हा अतिशय हलका आणि लवकर पचणारा पदार्थ आहे, ज्यामध्ये कार्बोहायड्रेट्सचे प्रमाण भरपूर असते. भात खाल्ल्यानंतर शरीरात त्याचे वेगाने ग्लुकोजमध्ये रूपांतर होते, ज्यामुळे रक्तातील साखरेची (Blood Sugar) पातळी अचानक वाढते.
साखरेचे हे वाढलेले प्रमाण नियंत्रित करण्यासाठी आपले शरीर मोठ्या प्रमाणावर इन्सुलिन नावाचे हार्मोन तयार करते. इन्सुलिनमुळे इतर अमिनो ॲसिड्स स्नायूंकडे वळवले जातात, मात्र ‘ट्रिप्टोफान’ नावाचा घटक रक्तातच राहतो. हा ट्रिप्टोफान जेव्हा मेंदूपर्यंत पोहोचतो, तेव्हा तिथे ‘सेरोटोनिन’ आणि ‘मेलाटोनिन’ हे हार्मोन्स तयार होतात. हे हार्मोन्स शरीराला शांत करण्याचे आणि झोप आणण्याचे काम करतात. याशिवाय, जेवण पचवण्यासाठी शरीरातील रक्ताचा मुख्य प्रवाह पोटाच्या भागाकडे वळवला जातो. परिणामी, मेंदू आणि इतर स्नायूंना मिळणारी ऊर्जा तात्पुरती कमी होते, ज्यामुळे आपल्याला सुस्ती आणि आळस जाणवू लागतो.
दुपारच्या जेवणानंतर काम करताना झोप येऊ नये, म्हणून भात खाणे पूर्णपणे बंद करण्याची गरज नाही. त्यासाठी फक्त जेवणाचे प्रमाण आणि ताटाची रचना बदलणे आवश्यक आहे:
ताटाचा अर्धा भाग हा नेहमी वेगवेगळ्या भाज्या आणि सॅलडने (कोशिंबीर) भरलेला असावा. एक चतुर्थांश भागात डाळ, कडधान्ये, पनीर, अंडी किंवा मासे यांसारख्या प्रोटीनयुक्त पदार्थांचा समावेश करावा. उरलेल्या एका छोट्या भागातच भात किंवा चपाती यांसारखे कार्बोहायड्रेट्स असावेत. दुपारच्या वेळी एका मर्यादित वाटीत भात खाल्ल्यास रक्तातील साखर अचानक वाढत नाही आणि ‘फूड कोमा’चा त्रास न होता शरीरात ऊर्जा टिकून राहण्यास मदत होते.
