भारतीय संगीत क्षेत्रातील एक झळाळता तारा, ज्यांच्या आवाजाने सात दशकांहून अधिक काळ रसिकांच्या मनावर राज्य केले, त्या आशाताई भोसले (Asha Tai Bhosle) यांच्या निधनाने संगीत विश्वात कधीही न भरून निघणारी पोकळी निर्माण झाली आहे. आशाताई केवळ एक महान गायिका नव्हत्या, तर त्या अनेकांसाठी एक आधारवड आणि मायेची सावली होत्या. त्यांचे मानसपुत्र आणि प्रसिद्ध गायक सुदेश भोसले (Sudesh Bhosle) यांनी आशाताईंच्या आठवणींना उजाळा देताना, त्यांच्यातील एक ‘कठोर संघर्षातून तावून सुलाखून निघालेली स्त्री’ आणि ‘अत्यंत प्रेमळ आई’ यांचे दर्शन घडवले आहे.
पहिली भेट आणि ‘सचिन दां’च्या आवाजाची जादू सुदेश भोसले आणि आशाताई यांच्या भेटीचा किस्सा एखाद्या चित्रपटाच्या कथेसारखा रंजक आहे. ८० च्या दशकात किशोर कुमार (Kishor Kumar) यांनी आशाताईंना ‘मेलोडी मेकर्स’ या ग्रुपबद्दल सांगितले होते. एका कार्यक्रमात आशाताई प्रेक्षकांमध्ये बसल्या होत्या आणि सुदेश भोसले मंचावर सादरीकरण करत होते. त्यावेळी सुदेश यांनी काढलेला अमिताभ बच्चन आणि सचिन पिळगावकर यांचा आवाज ताईंना प्रचंड आवडला.
पुढच्याच आठवड्यात एका रेकॉर्डिंग स्टुडिओत त्यांची भेट झाली. सुदेश यांनी जेव्हा आशाताईंसमोर सचिन देव बर्मन यांच्या आवाजात ‘अमर प्रेम’मधील गाणे गायले, तेव्हा आशाताईंचे डोळे पाणावले. त्यांना क्षणभर असे वाटले की स्वतः सचिन दा समोर उभे आहेत. ताईंनी तो आवाज कॅसेटमध्ये रेकॉर्ड करून घेतला आणि दुसऱ्याच दिवशी आर. डी. बर्मन (पंचमदा) यांना ऐकवला. या एका भेटीने सुदेश भोसले यांच्या आयुष्याला कलाटणी मिळाली आणि त्यांचा आशाताई व पंचमदा यांच्यासोबतचा जागतिक दौऱ्यांचा प्रवास सुरू झाला.
गायक आणि मुलाचे नाते सुरुवातीला केवळ सहगायक म्हणून सुरू झालेले हे नाते हळूहळू एका आई आणि मुलाच्या नात्यात रूपांतरित झाले. परदेशातील अनेक शोमध्ये लोक सुदेश यांना आशाताईंचा मुलगा समजत असत. एकदा आशाताईंनी जाहीरपणे सांगितले, “हा माझा मुलगा सुदेश.” सुदेश यांनी एका मुलाखतीत ‘त्या मला मुलासारखे मानतात’ असे म्हटल्यावर ताई त्यांच्यावर सहा महिने रागावल्या होत्या, कारण ताईंच्या मते ते नाते केवळ ‘मानलेले’ नव्हते तर ते काळजाचे होते.
सुदेश यांनी सांगितलं की, घरातील प्रत्येक सुख-दुःखात आशाताई धावून येत असत. आई-वडिलांच्या निधनानंतर सांत्वन करायला येणारी पहिली व्यक्ती आशाताई होत्या. इतकेच नाही, तर मुलीच्या लग्नात आणि घराच्या बांधकामाच्या तणावातही ताईंनी मला खंबीर मानसिक पाठबळ दिले.
लोकांना आशाताईंचे यश दिसते, पण त्यामागील संघर्ष जवळून पाहिला होता. वडिलांच्या निधनानंतर लहानग्या भावंडांना सांभाळण्याची जबाबदारी आशाताईंवर होती. “लताजी बाहेर गाऊन पैसे कमवायच्या आणि मी घरी सर्वांचे कपडे धुणे, पाणी भरणे आणि रडणाऱ्या हृदयनाथला कडेवर घेऊन घरकाम करणे ही कामे करायची,” असे ताई सांगत असत.
त्यांच्या वैयक्तिक आयुष्यात अनेक वादळे आली, दोन तरुण मुलांचे निधन झाले, पण माईकसमोर उभ्या राहिल्यावर त्या आपले सर्व दुःख विसरत असत. “हा माईक कधीही लाच घेत नाही, त्याच्यासमोर तुम्हाला तुमचे १०० टक्के द्यावेच लागतात,” हा मंत्र त्यांनी सुदेश यांना दिला. कितीही मानसिक क्लेश असले, तरी पदर कमरेला खोचून गाण्यासाठी उभ्या राहणाऱ्या आशाताई ही त्यांच्या जिद्दीची ओळख होती.
२० भाषांमध्ये १२ हजारांहून अधिक गाणी गाऊनही आशाताईंमधील ‘विद्यार्थी’ कधीही संपला नाही. वयाच्या ९० व्या वर्षीही त्या पहाटे ५ वाजता उठून तानपुऱ्यावर रियाज करत असत. पाश्चात्य संगीतापासून ते शास्त्रीय संगीतापर्यंत सर्व प्रकारच्या गाण्यांचा त्या सूक्ष्म अभ्यास करत. पंचमदांच्या प्रयोगांना आत्मविश्वासाने न्याय देण्याचे कसब त्यांच्याकडे होते. केवळ गायिकाच नाही, तर त्या उत्तम ‘अभिनेत्री’ सुद्धा होत्या, कारण गाण्यातील भाव टिपण्यासाठी त्या त्या पात्राचे वय आणि परिस्थिती समजून घेऊन आपला आवाज बदलत असत.
गाण्याव्यतिरिक्त आशाताईंना जेवण बनवण्याची प्रचंड आवड होती. गाण्याचे रेकॉर्डिंग सुरू असताना अंतराच्या मधल्या वेळात ताई किचनमध्ये जाऊन खिमा परतायच्या आणि पुन्हा येऊन गाणे पूर्ण करायच्या. आज जगभरात त्यांच्या नावाने असलेली रेस्टॉरंट्स ही त्यांच्याच रेसिपीवर आधारित आहेत. कोणालाही प्रेमाने खायला घालणे हा त्यांच्या स्वभावाचा मोठा भाग होता.
सुदेश भोसले यांनी मुलाखतीच्या शेवटी अत्यंत भावूक होत सांगितले की, “आज माझ्या डोक्यावरची छत्रछाया निघून गेली आहे. मी माझी दुसरी आई गमावली आहे.” आशाताईंचे जाणे हे केवळ एका गायिकेचे जाणे नसून भारतीय संस्कृतीतील एका चैतन्यमयी पर्वाचा शेवट आहे. मात्र, त्यांनी दिलेली ‘पॉझिटिव्हिटी’ आणि ‘कधीही हार न मानण्याची वृत्ती’ पुढील अनेक पिढ्यांसाठी प्रेरणादायी ठरेल.
