झटपट मनोरंजनाच्या नादात मुलांचा ‘पेशन्स’ संपला; इन्स्टंट स्क्रीन टाईममुळे शाळकरी मुलांच्या मानसिक विकासावर होतोय गंभीर परिणाम.
“आई, मला आत्ताच हवंय!”, “हा व्हिडिओ खूप बोअरिंग आहे, दुसरा लाव!” अशी वाक्ये आज घराघरांत पालकांच्या कानावर पडत आहेत. पूर्वीच्या काळी मुले तासन्तास मैदानी खेळ खेळण्यात किंवा पुस्तके वाचण्यात रमून जायची; परंतु आजच्या डिजिटल युगात मुलांमधील संयम (Patience) आणि एकाग्रता (Focus) कमालीची घटल्याचे चित्र आहे. मानसशास्त्रज्ञ आणि शिक्षकांनी या वाढत्या समस्येबद्दल तीव्र चिंता व्यक्त केली आहे. आजची परिस्थिती अशी आहे की, एखादा १० वर्षांचा मुलगा अभ्यासाला बसला, तरी अवघ्या दोन मिनिटांत त्याचे लक्ष मोबाईलच्या नोटिफिकेशनकडे जाते. अभ्यास सोडून तो व्हिडिओ किंवा गेमिंगच्या जगात हरवून जातो आणि एखादी गोष्ट लगेच मिळाली नाही तर थेट चिडचिड करू लागतो. हे वास्तव केवळ एका मुलाचे नसून आजच्या संपूर्ण पिढीचे प्रातिनिधिक रूप बनले आहे.
या गंभीर समस्येच्या मुळाशी मोबाईल आणि टॅबलेटचा अतिवापर हे मुख्य कारण आहे. सोशल मीडियावरील शॉर्ट्स आणि रील्सच्या जमान्यात मुलांना ‘इन्स्टंट ग्रॅटिफिकेशन’ म्हणजेच प्रत्येक गोष्ट सेकंदाच्या आत मिळण्याची सवय लागली आहे. काही सेकंदांत बदलणाऱ्या दृश्यांमुळे मेंदूला सातत्याने जलद उत्तेजना (Dopamine Rush) मिळते, ज्यामुळे एकाच जागी बसून अभ्यास करणे किंवा पुस्तके वाचणे मुलांना अत्यंत कंटाळवाणे वाटू लागते. पूर्वी मुले मैदानी खेळ खेळताना स्वतःची पाळी येण्याची वाट पाहायची, नियमांचे पालन करायची आणि पराभव स्वीकारायला शिकायची, ज्यातून त्यांचा नैसर्गिक संयम वाढायचा. मात्र, आता स्क्रीनसमोरील वाढत्या वेळेमुळे मुलांचा थेट सामाजिक संवाद आणि प्रत्यक्ष मैदानी अनुभव पूर्णपणे थांबले आहेत.
या परिस्थितीला बदलण्यासाठी आता पालकांची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची ठरणार आहे. कारण मुले अनेकदा पालकांचेच अनुकरण करत असतात; जर घरातील मोठेच सतत मोबाईलमध्ये व्यस्त असतील, तर मुलांकडून संयमाची अपेक्षा करणे चुकीचे ठरेल. म्हणूनच तज्ज्ञांनी मुलांचा फोकस आणि पेशन्स वाढवण्यासाठी काही महत्त्वपूर्ण उपाय सुचवले आहेत. यामध्ये सर्वप्रथम मुलांच्या ‘स्क्रीन टाईम’वर कडक मर्यादा घालणे आणि टीव्ही-मोबाईलसाठी ठराविक वेळ निश्चित करणे गरजेचे आहे. त्याशिवाय मुलांना पुन्हा एकदा मैदानी खेळांकडे वळवणे, रात्री वेळेवर झोपण्याची सवय लावणे आणि रोजच्या आहारात पौष्टिक घटकांचा समावेश करणे आवश्यक आहे. मुलांमधील हा बदल केवळ त्यांचा दोष नसून बदलत्या जीवनशैलीचा परिणाम आहे, त्यामुळे पालकांच्या योग्य मार्गदर्शनाने आणि योग्य दिनचर्येने मुलांमध्ये पुन्हा एकाग्रता निर्माण केली जाऊ शकते.
