सोमनाथ मंदिर हे देशातील सर्वात प्राचीन आणि श्रद्धास्थान मानल्या जाणाऱ्या शिवमंदिरांपैकी एक असून आज या मंदिराच्या पुनर्बांधणीला ७५ वर्षे पूर्ण झाल्याचा अमृत महोत्सव मोठ्या उत्साहात साजरा करण्यात आला. गुजरातमधील गिर सोमनाथ जिल्ह्यातील वेरावळ येथे अरबी समुद्राच्या किनाऱ्यावर वसलेले हे मंदिर भगवान शिवाच्या १२ ज्योतिर्लिंगांपैकी पहिले मानले जाते. या ऐतिहासिक सोहळ्यानिमित्त देशभरातील ११ पवित्र तीर्थक्षेत्रांमधून आणलेल्या जलाने विशेष कुंभाभिषेक करण्यात आला. पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनीही या कार्यक्रमात विशेष उपस्थिती दर्शवत मंदिराच्या ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक महत्त्वाचा गौरव केला.
या मंदिराचा इतिहास अत्यंत गौरवशाली आणि संघर्षमय मानला जातो. स्वातंत्र्यानंतर भारताचे पहिले गृहमंत्री सरदार वल्लभभाई पटेल यांनी १९५१ मध्ये मंदिराच्या पुनर्बांधणीचे कार्य पूर्ण केले होते. त्यानंतर आज ११ मे २०२६ रोजी या पुनर्बांधणीचा ७५ वा वर्धापन दिन साजरा करण्यात आला. अनेक आक्रमणांनंतरही हे मंदिर पुन्हा उभे राहिले, त्यामुळे ते सनातन संस्कृतीच्या अढळ श्रद्धेचे प्रतीक मानले जाते. इतिहासात गझनीचा महमूद, अलाउद्दीन खिलजी आणि औरंगजेब यांसारख्या आक्रमकांनी मंदिराची तोडफोड केली होती, मात्र प्रत्येक वेळी भक्तांनी आणि राजांनी त्याचे पुनर्निर्माण केले.
पौराणिक मान्यतेनुसार, चंद्रदेवाने दक्ष प्रजापतीच्या शापातून मुक्त होण्यासाठी येथे भगवान शिवाची उपासना केली होती. त्यामुळे या स्थळाला ‘सोमनाथ’ म्हणजेच ‘चंद्राचा स्वामी’ असे नाव प्राप्त झाले.
चालुक्य स्थापत्यशैलीत बांधलेले हे मंदिर वास्तुकलेचा उत्कृष्ट नमुना मानले जाते. मंदिराचे शिखर सुमारे १५५ फूट उंच असून त्यावरील ध्वज २७ फूट उंच आहे. मंदिर परिसरातील बाणस्तंभ हा दक्षिण दिशेला अंटार्क्टिकापर्यंत कोणतीही जमीन नसल्याचे दर्शवणारा विशेष स्तंभ मानला जातो. येथे होणारी सायंकाळची आरती आणि लाईट अँड साऊंड शो हे पर्यटक आणि भाविकांसाठी प्रमुख आकर्षण ठरते.
