विठ्ठलाचे निःशस्त्र रूप, ध्यानस्थ मुद्रा आणि वारकरी संप्रदायातील समतेचा विचार बौद्ध तत्त्वज्ञानाशी तंतोतंत जोडणारा
महाराष्ट्राचे आराध्य दैवत असलेल्या पंढरपूरच्या विठोबाच्या दर्शनासाठी दरवर्षी आषाढी-कार्तिकीला लाखो वारकरी ऊन, वारा, पाऊस याची तमा न बाळगता शेकडो मैलांची वारी करतात. मात्र, गेल्या अनेक दशकांपासून इतिहासकार, विचारवंत आणि संशोधकांमध्ये ‘पंढरपूरचा विठ्ठल नेमका कोण?’ हा एक अत्यंत मूलभूत आणि ऐतिहासिक प्रश्न चर्चिला जात आहे. विठ्ठलाच्या मूर्तीची ठेवण, शांत चेहरा, कमरेवर ठेवलेले हात आणि वारकरी संप्रदायाने दिलेली समतेची शिकवण, या सगळ्याचा संबंध थेट तथागत गौतम बुद्धांशी जोडला जातो. भारताचे संविधान निर्माते डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी तर अत्यंत ठामपणे मांडले होते की, पंढरपूरचा विठ्ठल हा दुसरा तिसरा कोणी नसून तथागत बुद्धच आहेत. केवळ बाबासाहेबच नाही, तर संत नामदेवांपासून ते संत एकनाथ आणि संत तुकारामांपर्यंत अनेक संतांनी आपल्या अभंगांमधून विठ्ठलाला ‘बुद्ध अवतार’ मानले आहे, तसेच प्रबोधनकार ठाकरे यांनीही आपल्या ‘देवळांचा धर्म आणि धर्माची देवळे’ या पुस्तकात यावर सडेतोड ऐतिहासिक भाष्य केले आहे.
इतिहासाचे गाढे अभ्यासक आणि मानववंशशास्त्रज्ञ डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या मते, पंढरपूरचे विठ्ठल मंदिर हे मूळचे एक बौद्ध विहार होते आणि विठ्ठलाची मूर्ती ही तथागत गौतम बुद्धांचीच मूर्ती आहे. २५ डिसेंबर १९५४ रोजी पुण्याच्या देहू रोड येथील एका बौद्ध विहारात बुद्धाच्या मूर्तीचे अनावरण करताना बाबासाहेबांनी सांगितले होते की, पांडुरंग हे नाव ‘पुंडलिक’ वरून आले असून पाली भाषेत कमळाला ‘पांडुरंग’ म्हटले जाते, जे बुद्धाचेच एक रूप आहे. विठ्ठलाच्या मूर्तीचे मिटलेले किंवा अर्धोन्मीलित डोळे, ध्यानस्थ मुद्रा आणि शांत भाव हे सर्व बौद्ध मूर्तिकलेचे जिवंत लक्षण आहे. याच विचाराला बळ देताना प्रबोधनकार ठाकरे यांनी आपल्या पुस्तकात लिहिले आहे की, प्राचीन काळात ब्राह्मणी वर्चस्ववादाने अनेक बौद्ध विहारांचे मोठ्या प्रमाणावर ‘विद्रुपीकरण’ करून त्यांना हिंदू मंदिरात रूपांतरित केले. सम्राट अशोकाच्या काळातील सांची स्तूपावर असलेली बुद्धाची कमरेवर हात ठेवलेली मूर्ती आणि विठ्ठलाची मूर्ती या दोन्हीमध्ये कमालीचे साधर्म्य असल्याचेही ऐतिहासिक पुराव्यांवरून समोर येते.
पुरातत्वीय आणि वाङ्मयीन पुराव्यांचा अभ्यास केल्यास अनेक इतिहासकारांनी या मताला दुजोरा दिला आहे. जॉन विल्सनच्या ‘मेमोयरस ऑन् दी केव्ह टेम्पल’ या ग्रंथाचा हवाला देत इतिहासकार डॉ. अनंत रामचंद्र कुलकर्णी यांनी विठ्ठल मंदिर बुद्धाचेच असल्याचे म्हटले होते. तसेच डॉ. के. जमनादास यांनी त्यांच्या ‘तिरूपती बालाजी एक प्राचीन बौद्ध क्षेत्र’ या पुस्तकात नमूद केले आहे की, महाराष्ट्रातील जुन्या प्राथमिक शाळांच्या मुलाक्षरांच्या पुस्तकात दशावताराच्या चित्रांमध्ये नववा अवतार विठ्ठलाच्या रूपात दाखवला जायचा, ज्यामुळे महाराष्ट्रीयन जनमानसात विठोबा म्हणजेच बुद्ध ही मानसिकता खोलवर रुजली होती हे स्पष्ट होते. याशिवाय डॉ. रा. चिं. ढेरे यांनी आपल्या ‘श्री. विठ्ठल : महासमन्वय’ या ग्रंथात मराठी संतांनी विठ्ठलाकडे बुद्ध म्हणून कसे पाहिले, हे पुराव्यांसह सिद्ध केले आहे. संत नामदेवांची शिष्या जनाबाई म्हणते, “होऊनीया कृष्ण कंस वधियेला । आता बुद्ध झाला माझा सखा ॥” तर स्वतः संत नामदेवांनी, “गोकुळी अवतारु सोळा सहस्रां वरु । आपण योगेश्वरु बौद्धरूपी ॥” अशा शब्दांत विठ्ठलाचे वर्णन केले आहे. संत एकनाथ आणि जगद्गुरु संत तुकाराम महाराजांनीही, “बौद्ध अवतार माझिया अदृष्टा । मौन्य मुखे निष्ठा धरियेली ॥” असे म्हणत विठ्ठलाच्या मौन आणि शांत रूपाला बुद्धाचा अवतार मानले आहे.
मूर्तिकलेच्या आणि सामाजिक विचारांच्या पातळीवरही विठ्ठल आणि बुद्ध यांच्यात प्रचंड साम्य दिसून येते. पौराणिक वैदिक परंपरेतील इतर देवांच्या हातात गदा, त्रिशूळ, धनुष्यबाण किंवा सुदर्शन चक्रासारखी हिंसक शस्त्रे दाखवली जातात, परंतु पंढरपूरचा विठ्ठल पूर्णपणे ‘निःशस्त्र’ आहे. त्याचे दोन्ही हात कमरेवर असून त्याचा चेहरा अत्यंत शांत आहे; जगाच्या इतिहासात अशी निःशस्त्र आणि अहिंसक मुद्रा केवळ तथागत बुद्धांचीच राहिलेली आहे. सामाजिक दृष्टिकोनातून पाहिल्यास, प्राचीन काळातील वैदिक मंदिरांमध्ये कडक जातीव्यवस्था आणि भेदभाव होता, तर याउलट वारकरी संप्रदायाचा पाया संपूर्णपणे ‘समतेवर’ आधारलेला आहे. वारीमध्ये कोणत्याही जातीचा किंवा पंथाचा माणूस एकत्र येतो आणि एकमेकांच्या पाया पडतो. संत चोखामेळा, संत सावता माळी, संत गोरोबा कुंभार यांच्यासारख्या सर्व जातींच्या संतांना ज्ञानाचा आणि भक्तीचा समान अधिकार वारकरी संप्रदायाने दिला. हा समतेचा, करुणा आणि बंधुभावाचा विचार मूळचा बौद्ध तत्त्वज्ञानातील ‘बहुजन हिताय, बहुजन सुखाय’ या सिद्धांतातूनच आलेला आहे. त्यामुळे ऐतिहासिक पुरावे, संतांचे वाङ्मय आणि मूर्तीचे स्वरूप या सर्व घटकांवरून पंढरपूरचा विठ्ठल आणि तथागत बुद्ध यांच्यातील अतूट सांस्कृतिक व वैचारिक नाते स्पष्टपणे अधोरेखित होते.
