नवी दिल्लीतील ‘क्वाड’ बैठकीत जयशंकरांचा सुरक्षित सागरी व्यापारावर जोर; कतारमधील तोडग्याकडे संपूर्ण जगाचे लक्ष
इराण आणि अमेरिका यांच्यातील सीमावाद आणि लष्करी संघर्षामुळे आता जागतिक पातळीवर मोठे संकट निर्माण झाले आहे. या युद्धाचे चटके केवळ त्या दोन देशांपुरते मर्यादित नसून, भारतासह जगातील अनेक देशांना याचे थेट परिणाम भोगावे लागत आहेत. इराणने जागतिक व्यापारासाठी अत्यंत महत्त्वाची असलेली होर्मुज खाडी (Strait of Hormuz) बंद केल्यामुळे जगभरात ऊर्जेचे (Energy Crisis) गंभीर संकट उभे राहिले आहे. याचा सर्वाधिक फटका भारताला बसत असून देशात पेट्रोल आणि डिझेलचा मोठा तुटवडा निर्माण झाला आहे, तसेच इंधनाचे दर गगनाला भिडल्याने सर्वसामान्य जनता महागाईच्या खाईत होरपळत आहे.
याच पार्श्वभूमीवर, भारताचे परराष्ट्र मंत्री एस. जयशंकर यांच्या अध्यक्षतेखाली नवी दिल्लीत ‘क्वाड’ (Quad) परराष्ट्र मंत्र्यांची एक अत्यंत महत्त्वाची बैठक पार पडली. यामध्ये अमेरिकेचे परराष्ट्र मंत्री मार्को रुबिओ, ऑस्ट्रेलियाच्या पेनी वोंग आणि जपानचे तोशिमित्सू मोतेगी सहभागी झाले होते. या बैठकीत प्रामुख्याने सध्याच्या जागतिक परिस्थितीवर आणि विस्कळीत झालेल्या जागतिक पुरवठा साखळीवर (Global Supply Chain) सविस्तर चर्चा करण्यात आली.
होर्मुज खाडीतून भारताची अनेक व्यापारी जहाजे आणि क्रूड ऑईलचे कंटेनर्स जात असतात. सध्या या युद्धजन्य परिस्थितीमुळे अनेक भारतीय जहाजे तिथे अडकून पडली आहेत. भारतासाठी ही स्थिती लवकरात लवकर सामान्य होणे अत्यंत गरजेचे आहे.
बैठकीनंतर जारी करण्यात आलेल्या संयुक्त प्रसिद्धीपत्रकात क्वाड देशांनी खालील महत्त्वाच्या मुद्द्यांवर भूमिका स्पष्ट केली: आंतरराष्ट्रीय कायद्यांचे काटेकोर पालन करून कोणत्याही निर्बंधांशिवाय सागरी व्यापार सुरक्षितपणे सुरू राहिला पाहिजे. क्वाडचे चारही देश बाजारपेठ-आधारित अर्थव्यवस्था आहेत, त्यामुळे जागतिक स्तरावर आर्थिक स्थैर्य राखण्यासाठी पुरवठा साखळी मजबूत करणे आवश्यक आहे. या धोक्याचा सामना करण्यासाठी क्वाड देशांनी ‘इंडो-पॅसिफिक सागरी देखरेख सहकार्य’ (IPMSC) आणि नवीन ऊर्जा सुरक्षा उपक्रमाची घोषणा केली आहे.
एकीकडे अमेरिकेने कालच दावा केला होता की, आम्ही इराणसोबतच्या राजनैतिक कराराच्या अगदी जवळ पोहोचलो आहोत आणि ही खाडी लवकरच खुली होईल. मात्र, इराणने अमेरिकेचा हा दावा फेटाळून लावला आहे. “अमेरिकेसोबत सध्या कोणताही करार होण्याचे संकेत नाहीत,” असे म्हणत इराण आपल्या मागण्यांवर आणि भूमिकेवर अजूनही ठाम आहे. त्यामुळे इराण आणि अमेरिकेमधील हा तिढा अधिकच वाढण्याची शक्यता असून क्वाड देशांच्या या आक्रमक पवित्र्यामुळे इराणचे टेन्शन वाढू शकते.
सध्या संपूर्ण जगाचे लक्ष कतारमध्ये सुरू असलेल्या आंतरराष्ट्रीय स्तरावरील गुप्त बैठका आणि वाटाघाटींवर लागून राहिले आहे. होर्मुज खाडी पुन्हा खुली करण्याबाबत तिथून कधीही मोठी घोषणा होण्याची शक्यता वर्तवली जात आहे. जर हा मार्ग लवकर मोकळा झाला, तरच भारताला कच्च्या तेलाचा पुरवठा सुरळीत होईल आणि देशांतर्गत पेट्रोल-डिझेलच्या वाढत्या भावांपासून सर्वसामान्यांना दिलासा मिळू शकेल.
