‘इव्हॅपोरेटिव्ह कूलिंग’मुळे मिळतो नैसर्गिक थंडावा; आरोग्यासोबतच पर्यावरणासाठीही ठरतेय वरदान
उन्हाळ्याचा कडकडाट सुरू झाला की, तृष्णा भागवण्यासाठी प्रत्येकाची पावले फ्रिजकडे वळतात. मात्र, आजच्या आधुनिक काळातही अनेक घरांमध्ये मातीच्या मडक्याला आणि मातीच्या आधुनिक बाटल्यांना (Clay Bottles) पसंती दिली जात आहे. पारंपरिक भारतीय जीवनशैलीचा हा अविभाज्य भाग आता पुन्हा एकदा शहरांपासून गावांपर्यंत लोकप्रिय होत आहे. मातीच्या भांड्यात ठेवलेले पाणी केवळ तहानच भागवत नाही, तर ते आरोग्यासाठी आणि शरीरासाठी फ्रिजच्या पाण्यापेक्षा कितीतरी पटीने अधिक फायदेशीर मानले जाते.
मातीच्या भांड्यांच्या पृष्ठभागावर अत्यंत सूक्ष्म छिद्रे असतात. या छिद्रांमधून पाण्याचे संथ गतीने बाष्पीभवन (Evaporation) होत राहते, ज्याला वैज्ञानिक भाषेत ‘इव्हॅपोरेटिव्ह कूलिंग’ म्हणतात. यामुळे मडक्यातील पाणी फ्रिजसारखे हाडे गोठवणारे थंड न होता, शरीराला मानवेल अशा संतुलित तापमानाचे राहते.
मातीचा स्वभाव नैसर्गिकरित्या अल्कलाईन (क्षारीय) असतो. जेव्हा पाणी मातीच्या संपर्कात येते, तेव्हा पाण्याचा pH पातळी संतुलित होण्यास मदत होते. यामुळे उन्हाळ्यात होणारी अॅ डिटी, पोटातील जळजळ आणि अपचनाचा त्रास कमी होतो, असा अनेकांचा अनुभव आहे. उष्ण हवामानात प्लास्टिकच्या बाटल्यांमध्ये पाणी ठेवल्याने रसायने पाण्यात उतरण्याचा धोका असतो. याउलट, मातीची भांडी पूर्णपणे नैसर्गिक आणि रसायनमुक्त असतात. यामुळे पाण्याचा मूळ स्वाद आणि ताजेपणा टिकून राहतो.अतिशय थंड पाणी पिल्याने पचनसंस्थेवर विपरित परिणाम होऊ शकतो. याउलट, मडक्यातील पाण्याचे तापमान शरीराशी सहज जुळवून घेते, ज्यामुळे पचनक्रिया सुरळीत राहते आणि चयापचय (Metabolism) गतिमान होते. उन्हाळ्यात बाहेरून आल्यावर अचानक फ्रिजचे बर्फासारखे पाणी पिल्याने शरीराला थर्मल शॉक (तापमानाचा अचानक धक्का) बसू शकतो आणि घसा खराब होऊ शकतो. मडक्यातील पाणी शरीराचे तापमान नियंत्रित ठेवून उष्माघात आणि डिहायड्रेशनपासून संरक्षण करते.
मातीचे भांडे पाणी थंड करते, परंतु ते पाणी फिल्टर किंवा शुद्ध करत नाही. त्यामुळे मडक्यात नेहमी शुद्ध किंवा गाळलेले पाणीच भरावे. मडक्याच्या सूक्ष्म छिद्रांमध्ये जंतू होऊ नयेत म्हणून ते नियमितपणे स्वच्छ धुणे आणि काही महिन्यांनी मडकं बदलणे आरोग्याच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाचे आहे.
मातीच्या भांड्यांचा वापर हा केवळ आरोग्यासाठीच नाही, तर पर्यावरणासाठीही अत्यंत शाश्वत (Sustainable) पर्याय आहे. यामुळे विजेचा वापर टळतो आणि कार्बन फूटप्रिंट कमी होण्यास मदत होते. सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे, मातीच्या माठ आणि बाटल्यांच्या वाढत्या मागणीमुळे स्थानिक कुंभार आणि कारागिरांच्या पारंपरिक हस्तकलेला चालना मिळून त्यांच्या हाताला रोजगार मिळत आहे.
बदलत्या जीवनशैलीत मातीची भांडी हा निसर्गाकडे परतण्याचा एक उत्तम आणि सोपा मार्ग आहे. योग्य स्वच्छता आणि वैज्ञानिक दृष्टिकोन ठेवून जर मडक्याचा वापर केला, तर आरोग्याचा आणि निसर्गाचा समतोल राखणारे हे उन्हाळ्यातील सर्वात स्वस्त आणि मस्त ‘नॅचरल एअर कंडिशनर’ ठरेल यात शंका नाही.
