घामावाटे वाहून जाणारे क्षार आणि पाण्याची कमतरता ठरतेय कारणीभूत; जाणून घ्या बचावाचे उपाय आणि तज्ज्ञांचा सल्ला
उन्हाळ्याचे दिवस सुरू झाले की, कडक ऊन आणि घामाच्या धारांमुळे अनेक जण हैराण होतात. पण या दिवसांत अनेकांना अचानक चक्कर येणे, अशक्तपणा जाणवणे, डोळ्यांसमोर अंधारी येणे किंवा डोकं हलकं झाल्यासारखं वाटणे अशा त्रासांना सामोरे जावे लागते. बरेचदा आपण याकडे ‘उन्हाळ्याचा सामान्य थकवा’ म्हणून दुर्लक्ष करतो. परंतु, आरोग्य तज्ज्ञांच्या मते, हे शरीरातील अंतर्गत उष्णता आणि पाण्याचे संतुलन बिघडल्याचे गंभीर संकेत असू शकतात, ज्याकडे वेळेवर लक्ष न दिल्यास आरोग्याचे मोठे नुकसान होऊ शकते.
उन्हाळ्यात घामाच्या स्वरूपात शरीरातून मोठ्या प्रमाणावर पाणी बाहेर पडते. जर आपण योग्य प्रमाणात पाणी प्यायलो नाही, तर रक्तदाब (Blood Pressure) अचानक कमी होतो. परिणामी, मेंदूपर्यंत होणारा रक्ताचा पुरवठा मंदावतो आणि चक्कर येऊ लागते. लहान मुले, ज्येष्ठ नागरिक आणि उन्हात काम करणाऱ्या मजुरांना याचा सर्वाधिक धोका असतो. घामासोबत केवळ पाणीच नाही, तर शरीरातील अत्यंत महत्त्वाचे क्षार जसे की सोडियम, पोटॅशियम आणि मॅग्नेशियम देखील वाहून जातात. यामुळे स्नायूंमध्ये पेटके येणे, प्रचंड कमजोरी आणि डोके गरगरणे सुरू होते. जेव्हा आपले शरीर बाहेरील तीव्र उष्णतेशी जुळवून घेऊ शकत नाही, तेव्हा शरीराचे तापमान अचानक वाढते. त्वचा कोरडी पडते आणि व्यक्तीला तीव्र चक्कर येते. काही वेळा यामुळे उलट्या होणे किंवा ग्लानी येणे असा त्रास होतो. ही एक वैद्यकीय आणीबाणीची स्थिती आहे. जास्त उष्णतेमुळे शरीरातील रक्तवाहिन्या रुंदावतात, ज्यामुळे रक्तदाब खालावतो. आधीच कमी रक्तदाबाचा त्रास असलेल्या लोकांसाठी उन्हाळा अधिक त्रासदायक ठरतो. उन्हाळ्यात जड, तेलकट अन्न खाणे किंवा बराच वेळ उपाशी राहिल्याने रक्तातील साखरेची पातळी कमी होते (Low Blood Sugar). यामुळे देखील चक्कर येण्याचा धोका वाढतो.
जर तुमच्या समोर एखाद्या व्यक्तीला उन्हामुळे चक्कर आली, तर त्याला ताबडतोब सावलीत किंवा थंड ठिकाणी बसवा अथवा झोपवा. त्याचे कपडे सैल करा. डोके हलके वाटत असल्यास पाय थोडे उंचावर ठेवा आणि हळूहळू पाणी, लिंबूपाणी किंवा ओआरएस (ORS) चे द्रावण प्यायला द्या.
उन्हाळ्यापासून संरक्षणासाठी सोपे उपाय
या समस्येपासून दूर राहण्यासाठी दिनचर्येत आणि आहारात थोडे बदल करणे गरजेचे आहे. नुसते पाणी पिण्यापेक्षा आहारात ताक, नारळपाणी, लिंबू सरबत आणि घरगुती फळांच्या रसाचा समावेश करा. उन्हाळ्यात पचनास हलके, पाण्याचे प्रमाण जास्त असलेले पदार्थ (उदा. काकडी, टरबूज, सॅलड) खावे. उपाशीपोटी उन्हात फिरणे टाळावे. बाहेर पडताना फिकट रंगाचे, सुती आणि सैल कपडे वापरा. डोक्यावर छत्री, टोपी किंवा गॉगल वापरल्याने उष्णतेचा थेट परिणाम कमी होतो. शक्यतो दुपारच्या कडक उन्हात (दुपारी १२ ते ४) बाहेर पडणे किंवा कष्टाची कामे करणे टाळावे.
उन्हाळ्यातील चक्कर येणे ही समस्या वरकरणी साधी वाटत असली, तरी ते शरीराने दिलेला धोक्याचा इशारा असतो. स्वतःला हायड्रेट ठेवणे आणि योग्य काळजी घेणे हाच यावरचा उत्तम उपाय आहे. त्रास वाढल्यास घरगुती उपायांवर अवलंबून न राहता डॉक्टरांचा सल्ला घेणे केव्हाही श्रेयस्कर.
