‘लोकशाहीसमोरील आव्हान’ म्हणून १९७५ मधील सत्तानाट्याचा इतिहास शिकणार चिमुकले; शैक्षणिक बदलांवरून देशभरात वादाची शाळा
राष्ट्रीय शैक्षणिक संशोधन आणि प्रशिक्षण परिषदेने (NCERT) देशातील शालेय अभ्यासक्रमात एक ऐतिहासिक आणि अत्यंत महत्त्वाचा बदल केला आहे. केंद्र सरकारच्या राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण (NEP 2020) अंतर्गत, आता थेट इयत्ता ९ वीच्या सामाजिक शास्त्र (Social Science) विषयाच्या पुस्तकात १९७५ च्या ऐतिहासिक ‘राष्ट्रीय आणीबाणी’चा धडा समाविष्ट करण्यात आला आहे. ‘Understanding Society: India and Beyond-Part 1’ या नव्या पुस्तकातील एका अध्यायात हा बदल करण्यात आला असून, शालेय स्तरावर विद्यार्थ्यांना पहिल्यांदाच आणीबाणीच्या कालखंडाची अधिकृत ओळख करून दिली जाणार आहे. मात्र, या निर्णयानंतर देशभरातील राजकीय आणि शैक्षणिक वर्तुळात वादाला तोंड फुटले आहे.
आतापर्यंत आणीबाणीचा सविस्तर इतिहास प्रामुख्याने इयत्ता १२ वीच्या राज्यशास्त्र (Political Science) विषयात शिकवला जात होता. परंतु, नव्या बदलांमुळे आता मध्यम शालेय स्तरावरच विद्यार्थ्यांना भारतीय लोकशाहीची ताकद, देशातील राजकीय चढउतार आणि नागरिकांचे मूलभूत हक्क यांची माहिती दिली जाईल. या धड्यात आणीबाणी नेमकी का आणि कोणत्या परिस्थितीत लागू केली जाते, घटनेत त्याबद्दल कोणत्या कायदेशीर तरतुदी आहेत आणि त्या काळात न्यायालयाची भूमिका काय होती, यावर साध्या व सोप्या भाषेत प्रकाश टाकण्यात आला आहे.
“१९७० च्या दशकातील वाढती बेरोजगारी, महागाई आणि तत्कालीन इंदिरा गांधी सरकारविरुद्ध जनतेत असलेला असंतोष यांमुळे देशात आंदोलने झाली. त्यानंतर जून १९७५ मध्ये अंतर्गत अशांततेचे कारण देत आणीबाणी लागू करण्यात आली, ज्यामध्ये नागरिकांचे मूलभूत अधिकार हिरावले गेले होते.” – एनसीईआरटी पाठ्यपुस्तक (अंश)
या धड्यामध्ये प्रामुख्याने अलाहाबाद उच्च न्यायालयाच्या त्या ऐतिहासिक निकालाचाही उल्लेख करण्यात आला आहे, ज्यामध्ये तत्कालीन पंतप्रधान इंदिरा गांधी यांची निवडणूक बेकायदेशीर ठरवण्यात आली होती. या निकालानंतर देशात वाढलेली राजकीय अस्थिरता आणि २५ जून १९७५ रोजी जाहीर झालेली आणीबाणी या संपूर्ण घटनाक्रमाची कायदेशीर बाजू विद्यार्थ्यांसमोर मांडण्यात आली आहे. तसेच, जयप्रकाश नारायण (लोकनायक) यांच्या नेतृत्वाखाली झालेल्या जनआंदोलनाचा आणि मार्च १९७७ मध्ये २१ महिन्यांच्या प्रदीर्घ काळानंतर आणीबाणी अधिकृतपणे कशी संपुष्टात आली, याचा ओघवता आढावा यात घेण्यात आला आहे. लोकशाही पुन्हा कशी बहाल झाली आणि मतदारांनी निवडणुकीच्या माध्यमातून सत्ताधाऱ्यांना पराभूत करून लोकशाहीचे महत्त्व कसे अधोरेखित केले, या सकारात्मक निष्कर्षासह धड्याचा शेवट करण्यात आला आहे.
