चमक आणि मऊपणासाठी ‘ग्वानिन’ अन् ‘स्क्वालिन’चा होतो वापर; सर्वच ब्रँड्स मांसाहारी नसतात, वाचा नेमकी निर्मिती प्रक्रिया कशी असते
जगात अशा फारच कमी महिला असतील, ज्यांच्या मेकअप बॉक्समध्ये लिपस्टिक नसेल. ऑफिस, लग्नकार्य, पार्टी किंवा एखादा साधा घरगुती कार्यक्रम असो – लिपस्टिक लावल्याशिवाय महिलांचा लूक पूर्ण होत नाही. आज सौंदर्यप्रसाधनांच्या बाजारपेठेत हजारो आकर्षक रंगछटा आणि ब्रँड्स उपलब्ध आहेत. मात्र, सोशल मीडियावर लिपस्टिकच्या निर्मितीबाबत अनेकदा एक खळबळजनक दावा केला जातो. लिपस्टिक तयार करण्यासाठी माशांच्या तेलाचा (फिश ऑईल) वापर केला जातो, असे इंटरनेटवर वारंवार सांगितले जाते. यामुळे ‘आपण नकळतपणे आपल्या ओठांवर मांसाहारी घटकांपासून बनलेली उत्पादने लावत आहोत का?’ असा प्रश्न अनेक शाकाहारी महिलांना पडतो. मात्र, या दाव्यामागील संपूर्ण सत्य समजून घेणे गरजेचे आहे.
वास्तविक पाहता, सर्वच लिपस्टिक्समध्ये माशांचे तेल असते हा दावा पूर्णपणे चुकीचा आहे. एक सामान्य लिपस्टिक तयार करण्यासाठी प्रामुख्याने नैसर्गिक मेण, वनस्पतींचे तेल, पिगमेंट्स (रंगद्रव्ये) आणि काही सुरक्षित रसायनांचा वापर केला जातो. मात्र, काही विशिष्ट प्रकारच्या आणि विशेषतः चमकदार शेड्समध्ये माशांपासून मिळवलेले घटक वापरले जातात, हे देखील तितकेच खरे आहे. बाजारात मिळणाऱ्या ज्या लिपस्टिक्समध्ये एक वेगळीच चमक किंवा मोत्यासारखी लकाकी (Pearlescent Effect) असते, त्यामध्ये ‘ग्वानिन’ (Guanine) नावाचा घटक मिसळला जातो. हा घटक ‘हेरिंग’ नावाच्या विशिष्ट माशांच्या खवल्यांपासून मिळवला जातो. याचा वापर केवळ लिपस्टिकमध्येच नाही, तर चमकदार नेलपॉलिश आणि आयशॅडोमध्येही होतो.
याशिवाय, लिपस्टिक लावल्यानंतर ओठांवर जो मऊपणा आणि ओलावा जाणवतो, त्यामागे ‘स्क्वालिन’ (Squalene) नावाचा घटक असतो. हा घटक प्रामुख्याने शार्क माशाच्या यकृताच्या (Liver) तेलापासून मिळवला जातो. परंतु, बदलत्या काळानुसार आणि प्राण्यांच्या संरक्षणासाठी आता नामांकित कंपन्यांनी याला उत्तम पर्याय शोधला आहे. आजचे आधुनिक आणि प्रिमियम ब्रँड्स शार्कच्या तेलाऐवजी ऑलिव्हसारख्या वनस्पतींपासून मिळणारे नैसर्गिक किंवा कृत्रिम (Synthetic) स्क्वालिन वापरतात. मात्र, अत्यंत स्वस्त आणि स्थानिक पातळीवर बनणाऱ्या जुन्या पद्धतीच्या लिपस्टिक्समध्ये अजूनही माशांच्या तेलाचा पारंपरिक वापर केला जातो.
एका प्रमाणित फॅक्टरीमध्ये लिपस्टिक तयार करण्याची प्रक्रिया अत्यंत अचूक आणि शास्त्रीय असते. लिपस्टिकला योग्य भरीव आकार देण्यासाठी कँडेलिला वॅक्स, कार्नौबा वॅक्स किंवा शुद्ध मधमाशीचे मेण (बीज-वॅक्स) मुख्य बेस म्हणून वापरले जाते. ती ओठांवर सहज फिरवता यावी म्हणून एरंडेल तेल, जोजोबा तेल, खोबरेल तेल आणि कोको बटर यांसारखे मऊ घटक त्यात टाकले जातात. त्यानंतर, हवा तो आकर्षक रंग मिळवण्यासाठी त्यात विशिष्ट पिगमेंट्स आणि सुवासिक द्रव्ये मिसळली जातात. रंगांचे हे मिश्रण तयार करताना तेल आणि पिगमेंटचे प्रमाण २:१ (दोन भाग तेल आणि एक भाग रंग) इतके अचूक ठेवले जाते.
ही प्रक्रिया पूर्ण झाल्यानंतर ‘मोल्डिंग’चा (Molding) सर्वात महत्त्वाचा टप्पा येतो. तेल आणि रंगाचे हे दाट मिश्रण एका विशिष्ट तापमानावर फॅक्टरीमध्ये एकत्र शिजवले जाते. मिश्रण पूर्ण एकजीव झाल्यावर ते लगेचच मोठ्या वेगाने थंड केले जाते. हे मिश्रण थंड होत असताना त्यात कुठेही हवेचे बुडबुडे किंवा पोकळी राहणार नाही, याची विशेष काळजी घेतली जाते. साच्यांमध्ये हे द्रव्य पूर्णपणे सेट होऊन घट्ट झाल्यावर, ते काळजीपूर्वक बाहेर काढले जाते. अशा प्रकारे, फॅक्टरीच्या अत्याधुनिक यंत्रांमधून आकर्षक आणि सुरक्षित लिपस्टिक ग्राहकांसाठी तयार होते.
