एकाच वेळी पंतप्रधान ३ आणि परराष्ट्र मंत्री ६ देशांच्या दौऱ्यावर; व्यापार बळकट करण्यासह पाकिस्तानला एकाकी पाडण्याची भारताची महारणनीती
जागतिक राजकारणात आणि कूटनीतीच्या पटलावर भारताने सध्या आपले लक्ष प्रामुख्याने मुस्लिम देशांवर केंद्रित केले आहे. कतरपासून ते इंडोनेशियापर्यंत सर्वच प्रमुख मुस्लिम राष्ट्रांसोबत मैत्रीचे संबंध कमालीचे दृढ करण्यावर भारताचा मोठा भर आहे. या मोहिमेचे नेतृत्व स्वतः पंतप्रधान नरेंद्र मोदी आणि परराष्ट्र मंत्री एस. जयशंकर यांची ‘पॉवरफुल’ जोडी करत आहे. मोदींकडे असलेला मोठा रणनितीक दृष्टिकोन आणि जयशंकर यांची ती जमिनीवर उतरवण्याची अफाट क्षमता, यामुळे ही जोडी आज भारताच्या मजबूत परराष्ट्र धोरणाचा जागतिक चेहरा बनली आहे.
सध्या हे दोन्ही नेते वेगवेगळ्या देशांच्या महत्त्वपूर्ण दौऱ्यावर आहेत. पंतप्रधान नरेंद्र मोदी हे ३ देशांच्या (इंडोनेशिया, ऑस्ट्रेलिया आणि न्यूझीलंड) दौऱ्यावर असून, परराष्ट्र मंत्री एस. जयशंकर हे ६ देशांच्या दौऱ्यावर आहेत. विशेष म्हणजे, या संपूर्ण दौऱ्यांमध्ये आखातातील आणि आशियातील ४ मोठे मुस्लिम देश केंद्रस्थानी आहेत.
पंतप्रधान नरेंद्र मोदी सध्या इंडोनेशियाच्या दौऱ्यावर आहेत. जगातील सर्वाधिक मुस्लिम लोकसंख्या असलेला हा देश भारतासाठी अत्यंत महत्त्वाचा आहे. २०१८ मध्ये दोन्ही देशांनी आपल्या संबंधांना ‘कॉम्प्रिहेन्सिव्ह स्ट्रॅटेजिक पार्टनरशिप’ (सर्वसमावेशक धोरणात्मक भागीदारी) चा दर्जा दिला होता, त्यानंतर पीएम मोदींचा हा पहिलाच द्विपक्षीय इंडोनेशिया दौरा आहे.
या दौऱ्यामुळे भारताच्या ‘एक्ट ईस्ट पॉलिसी’ला (Act East Policy) नवी गती मिळणार आहे. इंडो-पॅसिफिक क्षेत्रात चीनच्या वाढत्या प्रभावाला रोखण्यासाठी भारत आणि इंडोनेशिया मिळून सागरी सुरक्षा, संयुक्त सैन्य सराव आणि संरक्षण क्षेत्रातील भागीदारी अधिक मजबूत करत आहेत.
दुसरीकडे, पश्चिम आशियातील (मिडल ईस्ट) वेगाने बदलणाऱ्या आणि तणावपूर्ण राजकीय परिस्थितीच्या पार्श्वभूमीवर परराष्ट्र मंत्री एस. जयशंकर हे आखाती देशांच्या दौऱ्यावर आहेत. त्यांनी कतर, बहरीन, कुवैत आणि ओमान या चार महत्त्वाच्या मुस्लिम देशांवर लक्ष केंद्रित केले आहे.
जयशंकर यांनी नुकतीच कतरचे पंतप्रधान मोहम्मद बिन अब्दुल रहमान अल-थानी यांची भेट घेतली. या बैठकीत ऊर्जा (Energy), व्यापार, गुंतवणूक, कनेक्टिव्हिटी आणि सुरक्षा यांसारख्या अत्यंत संवेदनशील आणि महत्त्वाच्या मुद्द्यांवर सविस्तर चर्चा झाली. याशिवाय, कतरमध्ये राहणाऱ्या लाखो भारतीय समुदायाची योग्य काळजी घेतल्याबद्दल जयशंकर यांनी कतरच्या प्रशासनाचे विशेष आभार मानले. कतरनंतर जयशंकर बहरीन, कुवैत आणि ओमानचा दौरा करणार आहेत.
भारताने आखाती देशांशी संबंध एवढ्या मोठ्या प्रमाणावर का वाढवले आहेत, यामागे दोन मोठी कारणे आहेत. पहिले म्हणजे भारताची व्यापार आणि संरक्षण निर्यात (Defense Exports) वाढवणे. दुसरे आणि सर्वात महत्त्वाचे राजकीय कारण म्हणजे, गरजेच्या वेळी या देशांनी भारताच्या बाजूने उभे राहावे, ज्यामुळे आंतरराष्ट्रीय व्यासपीठावर पाकिस्तान पूर्णपणे एकाकी पडेल.
आजचा भारत कोणत्याही महासत्तेच्या (Superpower) दबावाखाली न येता आखातापासून ते आसियानपर्यंत प्रत्येक आंतरराष्ट्रीय मंचावर आपली भूमिका निर्भीडपणे मांडत आहे. पश्चिम आशियातील संकटाच्या काळातही भारताने प्रत्येक मोठ्या मुस्लिम देशाच्या प्रमुखांशी संवाद साधून तिथे शांतता राखण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली आहे. थोडक्यात सांगायचे तर, संकटाचे रूपांतर संधीत करण्याची आजच्या भारताची कूटनीतिक क्षमता या दौऱ्यांमधून स्पष्टपणे दिसून येत आहे.
