मुंबई: “नामदेव ढसाळ हे केवळ एक व्यक्ती नव्हते, तर ते एका संपूर्ण पिढीचा, एका समाजाचा आणि एका शतकाचा संघर्षमय प्रवास होते,” अशा शब्दांत ज्येष्ठ लेखिका मल्लिका अमर शेख यांनी आपल्या भावना व्यक्त केल्या. नामदेव ढसाळ यांच्या जीवनावर आधारित आगामी चित्रपटाच्या निमित्ताने त्यांनी ढसाळांच्या कविता, त्यांचे राजकारण आणि त्यांचे वैयक्तिक आयुष्य यावर मनमोकळेपणाने भाष्य केले.
मुलाखतीच्या सुरुवातीलाच मल्लिका शेख यांनी सेन्सॉर बोर्डाच्या भूमिकेवर तीव्र नाराजी व्यक्त केली. चित्रपटाच्या संदर्भात “नामदेव ढसाळ कोण?” असा प्रश्न विचारला गेल्याचा उल्लेख करत त्या म्हणाल्या की, ज्यांना समाजातील चळवळींचा आणि महाराष्ट्राच्या संस्कृतीचा अभ्यास नाही, अशा अज्ञानी लोकांमुळे असे प्रश्न उपस्थित होतात ढसाळ हे केवळ विद्रोही कवी नव्हते, तर त्यांनी जागतिक इतिहासात तोड नसलेली ‘दलित पॅंथर’ ही झुंजार चळवळ उभी केली, ज्याने शोषितांना अन्यायाविरुद्ध लढण्याची ताकद दिली.
मल्लिकाजींनी त्यांचे वडील, प्रसिद्ध शाहीर अमर शेख यांच्या योगदानाचीही आठवण करून दिली. “माझ्या वडिलांनी संयुक्त महाराष्ट्र चळवळीत दिल्ली हलवली होती. त्यांच्या योगदानामुळेच आज मुंबई महाराष्ट्रात आहे,” असे त्यांनी अभिमानाने सांगितले. अशा क्रांतिकारी विचारांच्या घरात वाढल्यामुळेच ढसाळांच्या विद्रोहाची ताकद त्या समजू शकल्या.
नामदेव ढसाळ आणि मल्लिका शेख यांचे प्रेमप्रकरण कसे सुरू झाले, यावर त्यांनी अतिशय रंजक माहिती दिली. दलित पॅंथरचा काळ असताना अनिल बरवे यांनी नामदेव ढसाळांची ओळख करून दिली होती. सुरुवातीला ढसाळ केवळ राजकारणावर बोलायचे, पण त्यांच्या कविता वाचल्यानंतर मल्लिकाजींना त्यांच्यातील सामर्थ्याची जाणीव झाली.
त्यांचे लग्न आणि संसार हा पारंपारिक चौकटीतला नव्हता. “आम्ही नवरा-बायको म्हणून भांडलो असू, पण आमचे बौद्धिक आणि भावनिक नाते खूप घट्ट होते. रात्री दोन वाजता सुद्धा आम्ही एकमेकांना कविता वाचून दाखवत असू,” असे त्यांनी आठवणीने सांगितले. ढसाळांनी त्यांना कधीही स्वतःच्या प्रगतीपासून रोखले नाही आणि मल्लिकाजींनी जेव्हा त्यांच्याविरुद्ध पुस्तक लिहिले, तेव्हाही ढसाळांनी त्याचे स्वागतच केले.
आगामी चित्रपटाच्या दिग्दर्शिका वरुणा राणा यांच्या कामाचे मल्लिकाजींनी भरभरून कौतुक केले. वरुणा यांनी अ-मराठी असूनही ढसाळांच्या आयुष्याचा सखोल अभ्यास केला आहे. ढसाळांच्या सवयी, त्यांच्या शर्टचा रंग, त्यांचा चष्मा आणि बोलण्याची शैली या सर्व गोष्टी त्यांनी बारकाईने टिपल्या आहेत. मल्लिकाजींनी या चित्रपटासाठी ढसाळांच्या भूमिकेतील बारकावे सांगण्यात महत्त्वाची मदत केली आहे. या चित्रपटात अभिनेते ललित प्रभाकर नामदेव ढसाळांची भूमिका साकारत आहेत.
ढसाळांच्या आयुष्यातील सर्वात महत्त्वाची घटना म्हणजे ‘वरळी दंगल’. मल्लिकाजींच्या लग्नाच्या सुरुवातीच्या काळात ही दंगल झाली होती. भागवत जाधव यांचा मृत्यू आणि त्यावेळचे गंभीर वातावरण ढसाळांच्या मनावर कोरले गेले होते. या चित्रपटात या ऐतिहासिक आणि क्रांतिकारी प्रसंगांचे दर्शन घडणार आहे.
नामदेव ढसाळ हे केवळ दलितांचे नेते नव्हते, तर ते सर्वसमावेशक होते. “त्यांना सुष्ट आणि दुष्ट दोन्ही प्रकारची माणसे प्रिय होती. कामाठीपुरातील जीवनापासून ते जागतिक साहित्यापर्यंत त्यांचा व्यासंग अफाट होता,” असे मल्लिकाजी म्हणाल्या. ढसाळ हे ‘माणूस’ म्हणून परिपूर्ण होते आणि त्यांच्या जाण्यानंतरही त्यांच्या कविता आजही समाजाला दिशा देत आहेत.
शेवटी, सध्याच्या विखुरलेल्या चळवळीबद्दल खंत व्यक्त करताना त्या म्हणाल्या की, जर समाज एकत्र राहिला तरच अन्यायाला प्रतिकार करता येतो. नामदेव ढसाळांनी उभी केलेली चळवळ ही निस्वार्थ भावनेतून निर्माण झाली होती, जी आजच्या काळात अधिक महत्त्वाची ठरते.
